و دين به غايت دور افتاده‌اند ، بنا بر اين بر خود لازم دانست كه ايشان را دستگيرى كرده و راهنمايى نموده ، به شاه راه شريعت نبوى و طريقت مرتضوى برساند . » فصل دويم از باب اول : محشّى كه عبارت از حضرت مولانا محمد تقى بن مجلسى است مىفرمايد : اگر مطلب مولانا هدايت بعضى از عوام است كه به سبب جهالت ، بعضى از اعمال ناشايست مىكنند ، بد نيست ؛ و ليكن اعمال ايشان قدح در طريقهء محمودهء اولياء الله نمىكند ؛ چنان كه اعمال جهلهء طلبه ، قدح در طريقهء طلب علم نمىكند . مناسب آن بود كه اول طريقهء محمودهء اولياء الله را بيان فرمايند و بعد از آن در مقام قدح در اعمال ايشان درآيند كه اين طريقهء ايشان نيست . [ با آن كه افعال مسلمين محمول بر صحّت است . ] اولا ممكن است كه بعضى از حركات به واسطهء ملاحظهء جلال الهى از ايشان واقع شود و يا به واسطهء خلق قلق و شوق در محبّت الهى بىتاب شده ، بىشعورانه از ايشان بعضى از كلمات و افعال صادر مىشود ، « 1 » چنان كه از جنيد منقول است كه در حال اضطراب دست خود را بالا برد و چون از آن حال بازآمد ، به اعانت دست ديگران آن دست را به زير آورد ، تا آن كه به زير آوردن شبيه دست بالا بردن نباشد . « 2 » با آن كه اگر سهوى كنند از كجا معلوم شد كه اين را كمال مىدانند ، با آن كه اكابر ايشان همگى اينها را نقص مىدانند ؛ قطع نظر از آن كه حرمت اينها ظاهر نيست ، « 3 » بلكه مشهورى است ، « 4 » و الله يهدى الى صراط مستقيم .

--> ( 1 ) . در حاشيهء مرعشى : در « توضيح » آمده : كذا كان بخطه الشريف ؛ و لا أدرى أن الميم و الياء زائدتين أ جريانهما بقلمه من كراماته او عدم شعوره لقلقه و شوقه فى محبة الله ؛ و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم و هو بكل شىء عليم . ( 2 ) . در حاشيهء مرعشى : صاحب كتاب « توضيح المشربين و تنقيح المذهبين » مىگويد كه ، بر فرض صحّت اين افسانهء بىسند و ثبوت اسلام و ايمان آن رافع يد ، مگر حضرت آخند نمىداند كه قول و فعل معصوم است كه سند است و متمسك شدن به اقوال و افعال غير معصوم بد است ؛ و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم و هو بكل شىء عليم . ( 3 ) . در حاشيهء مرعشى : حضرت آخند در اين فصل اشارت فرموده‌اند به آن كه ، آنچه ماتن در فصل اول بيان نموده است از كردار حلاجيه ، ناشايست و قبيح و زشت است ؛ اما گمان دارند كه بعضى از پيران اين طايفه از اولياءالله‌اند و باز احتمال راه داده‌اند كه آنچه از حلاجيه سرزند از اين اعمال ناشايست ، اضطرارى باشد به دليل افسانهء بىسندى كه از جنيد نقل فرموده‌اند . رسالهء « سلوة الشيعة » سراپا نقض اين مطلب است ؛ بايد كه حضرت آخند مطالعه فرمايند و انصاف پيش آورده تعصب را واگذارند ؛ و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم . ( 4 ) . در حاشيهء مرعشى : صاحب « توضيح » مىگويد كه عدم ظهور حرمت افعال مذكور نزد حضرت آخند به سبب قصور تتبع است . حضرت الله تعالى ، جناب آخند را توفيق بخشد كه بعد از تتبع تام نور ظهور حرمت آن امور بر پيشگاه ضمير منير ايشان البته پرتو خواهد انداخت ؛ و الله يهدى من يشاء الى صراط مستقيم و هو بكل شىء عليم .